Wprowadzenie do Kryzysu Irańskiego
Kryzys irański, który miał miejsce na przełomie lat 1945 i 1946, był kluczowym momentem w historii Iranu oraz relacji międzynarodowych w powojennej Europie i Azji. Był to czas, kiedy Związek Radziecki próbował rozciągnąć swoje wpływy na Iran, co doprowadziło do napięć zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. W tym artykule przyjrzymy się kontekstowi historycznemu tego kryzysu, jego przebiegowi oraz skutkom, jakie miał dla Iranu oraz stosunków międzynarodowych w regionie.
Historia Iranu przed kryzysem
Na początku II wojny światowej Iran był rządzony przez Rezę Szaha Pahlawiego, który prowadził politykę prorosyjską i proniemiecką. Po ataku Niemiec na ZSRR w 1941 roku, obie strony konfliktu — Armia Czerwona oraz wojska brytyjskie — wkroczyły do Iranu, aby zabezpieczyć szlaki komunikacyjne i zablokować potencjalne wsparcie dla niemieckich sił. W wyniku tej interwencji Reza Szach został odsunięty od władzy, a jego miejsce zajął jego syn, Mohammad Reza Pahlawi. Nowy monarcha starał się zbudować prozachodni kurs polityczny swojego kraju.
Polityka radziecka po II wojnie światowej
Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku Brytyjczycy wycofali swoje wojska z Iranu, podczas gdy Sowieci pozostali na północy kraju. Józef Stalin dążył do uzyskania kontroli nad bogatymi złożami ropy naftowej w północnych prowincjach Iranu. W tym celu ZSRR wspierał lewicowe ruchy separatystyczne, takie jak Partia Tude, a także stworzył Demokratyczną Partię Azerbejdżanu. W grudniu 1945 roku ogłoszono powstanie Autonomicznej Republiki Azerbejdżanu pod przewodnictwem Seyida Cəfərə Pişəvərim. Republika ta starała się wprowadzić szereg reform społecznych i gospodarczych, które miały na celu poprawę warunków życia mieszkańców regionu.
Separatyzm w Azerbejdżanie
Nowo utworzona Autonomiczna Republika Azerbejdżanu przyjęła szereg reform mających na celu modernizację regionu. Wprowadzono system powszechnej służby zdrowia oraz kontrolę cen, co miało na celu walkę z korupcją. Dodatkowo, zmieniono język urzędowy na azerski, co symbolizowało dążenie do większej autonomii od Teheranu. Szereg instytucji kulturalnych i edukacyjnych zostało otwartych w Tebrizie, co przyciągnęło wielu nauczycieli i działaczy z Azerbejdżańskiej SRR. Niemniej jednak nie każdy w regionie podzielał te aspiracje — wielu mieszkańców obawiało się utraty swojej tożsamości narodowej.
Wzrost napięcia międzynarodowego
Zaniepokojone ekspansją radziecką rządy Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii zaczęły podejmować kroki dyplomatyczne mające na celu zakończenie kryzysu. Stany Zjednoczone dostrzegły w działaniach Stalina zagrożenie dla stabilności regionu oraz dla swoich interesów na Bliskim Wschodzie. W marcu 1946 roku po intensywnych negocjacjach udało się wynegocjować umowę, która zobowiązywała ZSRR do opuszczenia Iranu. Stalin zgodził się na wycofanie swoich wojsk pod warunkiem uzyskania koncesji na wydobycie ropy w
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).